چرا بیشتر معامله‌گران شکست نمی‌خورند؛ بلکه در یک چرخه فرسایشی گرفتار می‌شوند؟

چکیده

در ادبیات مالی رفتاری، عملکرد ضعیف معامله‌گران خرد را نمی‌توان صرفاً با مفهوم «شکست» توضیح داد. مسئله مهم‌تر، تداوم الگوهای رفتاری و تصمیم‌گیری‌ای است که در آن معامله‌گر، با وجود تجربه زیان، الزاماً از تجربه خود یاد نمی‌گیرد و ممکن است همان الگوها را بارها تکرار کند.

پژوهش‌های تجربی در حوزه سرمایه‌گذاری و معامله‌گری، پدیده‌هایی مانند معامله‌گری بیش‌ازحد، بیش‌اعتمادی، اثر تمایل به فروش زودهنگام معاملات سودده و نگهداری طولانی‌تر معاملات زیان‌ده و ضعف در یادگیری از تجربه را مستند کرده‌اند. برای نمونه، Barber و Odean در مطالعه‌ای روی ۶۶٬۴۶۵ خانوار سرمایه‌گذار نشان دادند که معامله‌گری فعال‌تر با عملکرد ضعیف‌تر همراه است و پرتراکنش‌ترین سرمایه‌گذاران بازدهی به‌مراتب پایین‌تری از بازار به دست آورده‌اند. ([DOI][1])

این مقاله با تکیه بر ادبیات مالی رفتاری و شواهد تجربی، مفهوم «چرخه فرسایشی معامله‌گری» را بررسی می‌کند؛ چرخه‌ای که در آن تحلیل، ورود، نتیجه، تفسیر شخصی، تغییر رفتار و معامله مجدد، بدون یک فرآیند ساختاریافته برای ارزیابی و یادگیری، بارها تکرار می‌شوند.

مقدمه

در نگاه عمومی، عملکرد معامله‌گر معمولاً با یک معیار ساده سنجیده می‌شود: سود یا زیان.

اگر معامله‌گر سود کند، موفق تلقی می‌شود و اگر سرمایه خود را از دست بدهد، شکست‌خورده.

اما این دوگانه، بخش مهمی از واقعیت معامله‌گری را نادیده می‌گیرد.

بسیاری از معامله‌گران نه در یک نقطه مشخص شکست می‌خورند و نه به یک نقطه پایدار از موفقیت می‌رسند. آن‌ها برای مدت طولانی میان سود و زیان، امید و ناامیدی، تحلیل و هیجان، ورود و خروج و تغییر مداوم روش‌های معاملاتی در رفت‌وآمد هستند.

گاهی سود می‌کنند و تصور می‌کنند روششان درست است.

پس از چند معامله ناموفق، استراتژی را تغییر می‌دهند.

مدتی بعد دوباره به سود می‌رسند و اعتمادبه‌نفسشان افزایش پیدا می‌کند.

سپس حجم معاملات را افزایش می‌دهند.

چند زیان متوالی رخ می‌دهد.

برای جبران، بیشتر معامله می‌کنند.

و پس از مدتی دوباره به نقطه‌ای نزدیک به نقطه شروع بازمی‌گردند.

این وضعیت را می‌توان «چرخه فرسایشی معامله‌گری» نامید.

نکته مهم این است که این چرخه صرفاً یک تعبیر روان‌شناختی نیست. بخش‌هایی از آن را می‌توان در یافته‌های تجربی مالی رفتاری مشاهده کرد. مطالعات مختلف نشان داده‌اند که رفتارهایی مانند بیش‌معامله‌گری و بیش‌اعتمادی، نگهداری طولانی‌تر معاملات زیان‌ده و فروش زودهنگام معاملات سودده، و حتی ناتوانی در یادگیری مؤثر از تجربه، می‌توانند بر عملکرد معامله‌گران و سرمایه‌گذاران اثر بگذارند. ([DOI][1])

بنابراین پرسش مهم‌تر این نیست که:

«چرا بعضی معامله‌گران ضرر می‌کنند؟»

بلکه این است:

«چرا معامله‌گر پس از تجربه زیان، الزاماً از آن زیان یاد نمی‌گیرد و همان فرآیند را دوباره تکرار می‌کند؟»

۱. شکست با فرسایش تفاوت دارد

شکست معمولاً یک رویداد است.

فرسایش یک فرآیند است.

ممکن است معامله‌گری یک معامله ناموفق داشته باشد، اما از آن معامله اطلاعات مفیدی استخراج کند، فرآیند تصمیم‌گیری خود را اصلاح کند و در ادامه عملکرد بهتری داشته باشد.

در این حالت، زیان بخشی از فرآیند یادگیری است.

اما اگر معامله‌گر علت واقعی زیان را شناسایی نکند، عملکرد خود را اندازه‌گیری نکند، قوانین مشخصی برای تصمیم‌گیری نداشته باشد و تصمیم‌های جدید را صرفاً بر اساس تجربه هیجانی قبلی اتخاذ کند، زیان دیگر یک رویداد آموزشی نیست؛ بلکه به بخشی از یک چرخه تکرارشونده تبدیل می‌شود.

این تمایز اهمیت زیادی دارد.

**معامله‌گر ممکن است در یک معامله ضرر کند و در حال پیشرفت باشد؛ و ممکن است مدت‌ها در بازار باقی بماند، اما همچنان در حال فرسوده شدن باشد.**

۲. چرخه فرسایشی چگونه شکل می‌گیرد؟

می‌توان یک مدل ساده برای این چرخه در نظر گرفت:

تحلیل ← ورود ← نتیجه ← تفسیر شخصی ← اصلاح عجولانه ← ورود مجدد ← نتیجه ← تفسیر جدید

مشکل زمانی ایجاد می‌شود که حلقه «نتیجه ← تفسیر ← اصلاح» بر اساس داده و قواعد مشخص انجام نشود.

در این شرایط، معامله‌گر معمولاً به جای اینکه بپرسد:

«آیا فرآیند تصمیم‌گیری من درست بود؟»

می‌پرسد:

«چرا این معامله ضرر کرد؟»

این دو سؤال یکسان نیستند.

ممکن است یک تصمیم کاملاً منطقی به نتیجه‌ای زیان‌ده منجر شود؛ همان‌طور که یک تصمیم ضعیف ممکن است به‌صورت تصادفی سودآور باشد.

اگر معامله‌گر کیفیت تصمیم را با کیفیت نتیجه یکی بداند، فرآیند یادگیری او دچار خطا می‌شود.

۳. بیش‌معامله‌گری؛ تلاش برای حل مسئله با فعالیت بیشتر

یکی از مهم‌ترین اجزای چرخه فرسایشی، افزایش تعداد معاملات است.

وقتی معامله‌گر احساس می‌کند عملکردش مناسب نیست، واکنش طبیعی ممکن است این باشد که بیشتر تحلیل کند، بیشتر بازار را ببیند و بیشتر معامله کند.

اما شواهد تجربی الزاماً چنین رابطه‌ای را تأیید نمی‌کنند.

Barber و Odean در مطالعه معروف خود نشان دادند که سرمایه‌گذاران خرد فعال‌تر، به‌طور معناداری عملکرد ضعیف‌تری داشتند. در نمونه آن‌ها، پرتراکنش‌ترین خانوارها بازده سالانه ۱۱٫۴ درصدی داشتند، در حالی که بازده بازار ۱۷٫۹ درصد بود. نویسندگان، بیش‌اعتمادی را یکی از توضیحات مهم برای سطح بالای معامله‌گری و عملکرد ضعیف سرمایه‌گذاران می‌دانند. ([DOI][1])

بنابراین ممکن است معامله‌گر تصور کند:

«اگر بیشتر معامله کنم، فرصت بیشتری برای جبران خواهم داشت.»

در حالی که افزایش تعداد تصمیم‌ها می‌تواند هزینه‌های معاملاتی و مواجهه با تصمیم‌های نامطلوب را افزایش دهد.

در چنین شرایطی، فعالیت بیشتر الزاماً به معنای یادگیری بیشتر نیست.

۴. بیش‌اعتمادی؛ موتور پنهان چرخه

یکی از مفاهیم مهم در توضیح رفتار معامله‌گران، Overconfidence یا بیش‌اعتمادی است.

معامله‌گر ممکن است پس از چند معامله موفق، نتیجه را بیش از اندازه به مهارت شخصی خود نسبت دهد، در حالی که بخشی از نتیجه می‌تواند ناشی از شرایط بازار یا شانس باشد.

این مسئله زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که معامله‌گر اندازه موقعیت یا تعداد معاملات خود را افزایش دهد.

Barber و Odean نیز در مطالعه خود رابطه میان بیش‌اعتمادی، معامله‌گری فعال و عملکرد ضعیف‌تر را مورد توجه قرار داده‌اند. ([DOI][1])

اما مسئله مهم‌تر این است که تجربه به‌تنهایی الزاماً به افزایش مهارت منجر نمی‌شود.

مطالعه Hayley و Marsh روی نزدیک به ۱۰۰ هزار معامله‌گر خرد فارکس نشان داد که شواهدی از «یادگیری بهتر معامله‌کردن» با افزایش تجربه مشاهده نمی‌شود و حتی معامله‌گران بسیار باتجربه نیز به‌طور مستمر زیان می‌کردند. ([IDEAS/RePEc][2])

بنابراین:

**تجربه با یادگیری یکسان نیست.**

ممکن است فردی ده سال معامله کرده باشد، اما در عمل یک سال تجربه را ده بار تکرار کرده باشد.

۵. چرا زیان همیشه به یادگیری منجر نمی‌شود؟

برای یادگیری، صرفاً تجربه کردن کافی نیست.

معامله‌گر باید بتواند:

۱. تصمیم اولیه را ثبت کند.

۲. فرضیه‌ای را که بر اساس آن وارد شده مشخص کند.

۳. نتیجه را اندازه‌گیری کند.

۴. نتیجه را با فرض اولیه مقایسه کند.

۵. علت انحراف را مشخص کند.

۶. در صورت نیاز، فرآیند تصمیم‌گیری را اصلاح کند.

اگر این فرآیند وجود نداشته باشد، تجربه ممکن است فقط مجموعه‌ای از خاطرات باشد.

مطالعات مربوط به یادگیری سرمایه‌گذاران نیز نشان داده‌اند که توانایی ارزیابی عملکرد گذشته، خود می‌تواند بخشی از مسئله یادگیری باشد. این موضوع نشان می‌دهد که فرد ممکن است حتی تصویر دقیقی از عملکرد واقعی گذشته خود نداشته باشد و در نتیجه نتواند از آن برای اصلاح تصمیم‌های آینده استفاده کند.

۶. اثر تمایل؛ وقتی معامله‌گر زیان را به آینده منتقل می‌کند

یکی دیگر از پدیده‌های مستند در مالی رفتاری، Disposition Effect یا اثر تمایل است.

این مفهوم به گرایش سرمایه‌گذاران برای فروش زودهنگام دارایی‌های سودده و نگهداری طولانی‌تر دارایی‌های زیان‌ده اشاره دارد.

Shefrin و Statman در مقاله کلاسیک خود در سال ۱۹۸۵ این رفتار را بررسی کردند و آن را با عواملی مانند زیان‌گریزی، حسابداری ذهنی، اجتناب از پشیمانی و خودکنترلی مرتبط دانستند. ([DOI][3])

در عمل، معامله‌گر ممکن است درباره یک معامله سودده بگوید:

«سودم را ذخیره کنم.»

اما درباره معامله زیان‌ده بگوید:

«هنوز که ضرر قطعی نشده؛ صبر می‌کنم برگردد.»

در نتیجه، سودهای کوچک تحقق‌یافته و زیان‌های بزرگ تحقق‌نیافته می‌توانند به مرور ساختار عملکرد را تخریب کنند.

۷. زیان‌گریزی و تغییر رفتار در شرایط زیان

یکی از مفاهیم بنیادی در مالی رفتاری، زیان‌گریزی است.

بر اساس نظریه چشم‌انداز، افراد در تصمیم‌گیری تحت ریسک، نسبت به سود و زیان رفتار یکسانی ندارند.

اهمیت این موضوع در معامله‌گری زمانی آشکار می‌شود که معامله‌گر در وضعیت زیان قرار می‌گیرد.

در چنین شرایطی ممکن است سؤال تصمیم‌گیری از:

«بهترین تصمیم برای سرمایه من چیست؟»

به:

«چگونه این ضرر را جبران کنم؟»

تغییر کند.

این تغییر کوچک در سؤال می‌تواند ساختار تصمیم‌گیری را کاملاً عوض کند.

۸. دام جبران زیان

یکی از خطرناک‌ترین مراحل چرخه فرسایشی، زمانی است که معامله‌گر معامله جدید را نه به دلیل وجود یک فرصت مناسب، بلکه برای جبران معامله قبلی انجام می‌دهد.

در این حالت، معامله جدید دیگر یک تصمیم مستقل نیست.

بار روانی معامله قبلی را با خود حمل می‌کند.

زیان ← نیاز به جبران ← افزایش حجم یا تعداد معاملات ← ریسک بیشتر ← زیان جدید ← نیاز بیشتر به جبران

در این مرحله، مسئله دیگر فقط تحلیل بازار نیست؛ بلکه سرمایه به ابزاری برای ترمیم وضعیت روانی تبدیل می‌شود.

۹. چرا تغییر مداوم استراتژی مشکل را حل نمی‌کند؟

معامله‌گر گرفتار چرخه فرسایشی معمولاً در برابر زیان یک واکنش رایج دارد:

تغییر سیستم.

اندیکاتور جدید.

تایم‌فریم جدید.

بازار جدید.

استراتژی جدید.

گروه سیگنال جدید.

اما اگر هر روش معاملاتی قبل از آنکه در مجموعه‌ای کافی از معاملات ارزیابی شود کنار گذاشته شود، معامله‌گر هیچ‌گاه نمی‌تواند تشخیص دهد که مشکل از خود سیستم بوده یا از نحوه اجرای آن.

برای ارزیابی یک فرآیند معاملاتی باید میان:

**کیفیت سیستم**

و

**کیفیت اجرای سیستم**

تمایز قائل شد.

بدون این تفکیک، هر زیان می‌تواند بهانه‌ای برای تغییر سیستم شود.

۱۰. تجربه زیاد لزوماً به معنای مهارت بیشتر نیست

یکی از تصورات رایج این است که هرچه فرد بیشتر معامله کند، الزاماً معامله‌گر بهتری خواهد شد.

اما شواهد تجربی چنین نتیجه‌ای را به‌صورت عمومی تأیید نمی‌کنند.

در پژوهش Hayley و Marsh، عملکرد نزدیک به ۱۰۰ هزار معامله‌گر خرد فارکس بررسی شد و شواهدی مبنی بر اینکه تجربه باعث «بهتر معامله کردن» شود، مشاهده نشد. حتی معامله‌گران بسیار باتجربه نیز به‌طور مستمر زیان می‌کردند. ([IDEAS/RePEc][2])

از سوی دیگر، مطالعه Barber و همکاران روی معامله‌گران روزانه بازار سهام تایوان نشان داد که کمتر از یک درصد جمعیت معامله‌گران روزانه توانستند به‌طور قابل اتکا بازده غیرعادی مثبت، پس از هزینه‌ها، کسب کنند. ([ScienceDirect][4])

این مطالعات درباره همه انواع معامله‌گری قابل تعمیم مستقیم نیستند؛ اما یک پیام مشترک دارند:

**صرفاً ادامه دادن، تضمین‌کننده یادگیری یا موفقیت نیست.**

۱۱. چرخه فرسایشی در واقع چرخه «تصمیم بدون سیستم» است

اگر یافته‌های فوق را کنار هم قرار دهیم، می‌توان ساختار چرخه را چنین خلاصه کرد:

۱. تحلیل و پیش‌بینی

معامله‌گر تلاش می‌کند آینده بازار را پیش‌بینی کند.

↓

۲. ورود

بر اساس برداشت شخصی وارد معامله می‌شود.

↓

۳. نتیجه

سود یا زیان حاصل می‌شود.

↓

۴. تفسیر شخصی

نتیجه به مهارت، بازار، شانس یا شرایط نسبت داده می‌شود.

↓

۵. تغییر رفتار

حجم، تعداد معاملات یا استراتژی تغییر می‌کند.

↓

۶. معامله بعدی

بدون اینکه الزاماً علت واقعی نتیجه قبلی مشخص شده باشد.

↓

۷. تکرار

چرخه دوباره آغاز می‌شود.

مشکل اصلی این چرخه، وجود زیان نیست.

مشکل این است که هر معامله، به جای اینکه یک مشاهده مستقل برای یادگیری باشد، تبدیل به محرکی برای رفتار بعدی می‌شود.

۱۲. نقطه مقابل چرخه فرسایشی چیست؟

نقطه مقابل این چرخه، الزاماً یک استراتژی سودده خاص نیست.

آنچه اهمیت دارد، وجود یک **فرآیند تصمیم‌گیری قابل تعریف و قابل اندازه‌گیری** است.

در یک فرآیند ساختاریافته:

فرصت ← معیار ورود ← محاسبه ← تصمیم ← اجرا ← مدیریت ← ثبت ← ارزیابی ← اصلاح فرآیند

در این مدل، معامله‌گر به جای اینکه هر معامله را یک آزمون برای پیش‌بینی آینده بداند، آن را یک مشاهده در یک فرآیند تصمیم‌گیری می‌بیند.

در نتیجه، یک معامله ناموفق لزوماً به معنای شکست سیستم نیست.

و یک معامله موفق نیز لزوماً به معنای درست بودن سیستم نیست.

این تفکیک برای توسعه مهارت معاملاتی حیاتی است.

۱۳. چرا ثبت و اندازه‌گیری اهمیت دارد؟

یکی از ساده‌ترین راه‌های شکستن چرخه فرسایشی، تبدیل تجربه به داده است.

معامله‌گر باید بتواند حداقل موارد زیر را ثبت کند:

دلیل ورود

شرایط بازار

اندازه موقعیت

ریسک اولیه

سناریوی مورد انتظار

نقطه خروج

نتیجه

هزینه‌های معاملاتی

میزان انحراف از برنامه

وضعیت تصمیم‌گیری هنگام ورود و خروج

علت واقعی خروج

پس از تعداد کافی معامله، این داده‌ها امکان بررسی الگوها را فراهم می‌کنند.

در این حالت، معامله‌گر دیگر مجبور نیست صرفاً به حافظه و برداشت شخصی خود اعتماد کند.

می‌تواند ببیند:

کدام تصمیم‌ها واقعاً کار کرده‌اند؟

کدام خطاها تکرار شده‌اند؟

آیا زیان‌ها ناشی از سیستم بوده‌اند یا اجرای آن؟

آیا افزایش حجم، عملکرد را بهتر کرده یا فقط ریسک را افزایش داده است؟

این همان نقطه‌ای است که «تجربه» می‌تواند به «یادگیری» تبدیل شود.

۱۴. از پیش‌بینی بازار به طراحی تصمیم

یکی از مهم‌ترین پیام‌های ادبیات مالی رفتاری این نیست که پیش‌بینی بازار غیرممکن است.

پیام دقیق‌تر این است که اتکا به پیش‌بینی شخصی، بدون کنترل رفتار و ساختار تصمیم‌گیری، می‌تواند هزینه‌بر باشد.

مطالعه Barber و Odean نشان داد که معامله‌گری فعال در میان سرمایه‌گذاران خرد با عملکرد ضعیف‌تر همراه است. ([DOI][1])

در مقابل، پژوهش Barber و همکاران نشان می‌دهد که اگرچه تفاوت معناداری در مهارت معامله‌گران وجود دارد، بخش بسیار کوچکی از معامله‌گران روزانه توانسته‌اند به‌صورت پایدار بازده غیرعادی مثبت پس از هزینه‌ها ایجاد کنند. ([ScienceDirect][4])

بنابراین مسئله را نباید به شکل ساده‌شده «همه معامله‌گران شکست می‌خورند» بیان کرد.

واقعیت علمی پیچیده‌تر است:

**مهارت معاملاتی وجود دارد، اما نادر است؛ و فعالیت بیشتر به‌خودی‌خود جایگزین مهارت نمی‌شود.**

۱۵. چگونه چرخه فرسایشی را بشکنیم؟

اصل اول: نتیجه را از کیفیت تصمیم جدا کنید

یک معامله سودده می‌تواند حاصل یک تصمیم ضعیف و یک نتیجه تصادفی باشد.

یک معامله زیان‌ده نیز می‌تواند حاصل تصمیمی منطقی و نتیجه‌ای نامطلوب باشد.

بنابراین ارزیابی باید ابتدا روی فرآیند تصمیم انجام شود.

اصل دوم: سیستم را با یک معامله قضاوت نکنید

هر فرآیند معاملاتی باید در مجموعه‌ای از معاملات ارزیابی شود.

اصل سوم: حجم معامله را ابزار جبران قرار ندهید

افزایش حجم برای جبران زیان، به‌تنهایی یک منطق معاملاتی محسوب نمی‌شود.

اصل چهارم: تجربه را به داده تبدیل کنید

اگر معامله ثبت و تحلیل نشود، تجربه الزاماً به یادگیری تبدیل نمی‌شود.

اصل پنجم: قواعد خروج را پیش از ورود مشخص کنید

تصمیم‌گیری در شرایط زیان معمولاً دشوارتر از تصمیم‌گیری پیش از ورود است.

اصل ششم: تعداد معاملات را معیار فعالیت قرار ندهید

هدف معامله‌گر حرفه‌ای الزاماً بیشتر معامله کردن نیست؛ بلکه انتخاب و اجرای بهتر موقعیت‌هاست.

اصل هفتم: عملکرد را پس از هزینه‌ها بسنجید

کارمزد، اسپرد، لغزش قیمت و سایر هزینه‌های اجرای معامله بخشی از اقتصاد واقعی یک سیستم معاملاتی هستند. مطالعه Barber و Odean نیز نشان می‌دهد که هزینه‌های معاملاتی و معامله‌گری بیش‌ازحد می‌توانند نقش مهمی در کاهش عملکرد سرمایه‌گذاران خرد داشته باشند. ([DOI][1])

نتیجه‌گیری

بسیاری از معامله‌گران الزاماً در یک لحظه مشخص شکست نمی‌خورند.

آن‌ها ممکن است سال‌ها در بازار باقی بمانند، معامله کنند، سود کنند، زیان کنند، استراتژی عوض کنند و دوباره به بازار برگردند.

مشکل اصلی می‌تواند چیز دیگری باشد:

**آن‌ها در یک چرخه تکرارشونده گرفتار شده‌اند که در آن تجربه تولید می‌شود، اما یادگیری اتفاق نمی‌افتد.**

شواهد علمی درباره بیش‌معامله‌گری، بیش‌اعتمادی، اثر تمایل و یادگیری از تجربه نشان می‌دهد که رفتار معامله‌گر می‌تواند به‌گونه‌ای شکل بگیرد که زیان‌ها نه به اصلاح فرآیند، بلکه به تصمیم‌های بعدی و گاهی رفتار پرریسک‌تر منجر شوند. ([DOI][1])

از این منظر، مسئله معامله‌گری فقط پیدا کردن یک نقطه ورود بهتر نیست.

مسئله مهم‌تر، ساختن فرآیندی است که در آن:

**تصمیم قابل تعریف باشد،
ریسک پیش از ورود شناخته شود،
نتیجه ثبت شود،
عملکرد اندازه‌گیری شود،
خطا از شانس تفکیک شود،
و تجربه به اصلاح فرآیند منجر شود.**

در نهایت، شاید تفاوت میان معامله‌گری فرسایشی و معامله‌گری حرفه‌ای در تعداد معاملات یا حتی میزان دانش بازار نباشد.

تفاوت اصلی می‌تواند در این باشد که معامله‌گر با هر معامله **چه چیزی یاد می‌گیرد و چگونه آن یادگیری را وارد تصمیم بعدی می‌کند.**

**بازارهای مالی بیش از آنکه میدان پیش‌بینی باشند، میدان تصمیم‌گیری‌اند؛ و کیفیت این تصمیم‌گیری، بیش از تعداد اطلاعاتی که معامله‌گر در اختیار دارد، مسیر او را تعیین می‌کند.**

منابع علمی

۱. Barber, B. M., & Odean, T. (2000). *Trading Is Hazardous to Your Wealth: The Common Stock Investment Performance of Individual Investors*. The Journal of Finance, 55(2), 773–806. DOI: 10.1111/0022-1082.00226. ([DOI][1])

۲. Shefrin, H., & Statman, M. (1985). *The Disposition to Sell Winners Too Early and Ride Losers Too Long: Theory and Evidence*. The Journal of Finance, 40(3), 777–790. DOI: 10.1111/j.1540-6261.1985.tb05002.x. ([DOI][3])

۳. Kahneman, D., & Tversky, A. (1979). *Prospect Theory: An Analysis of Decision under Risk*. Econometrica, 47(2), 263–291.

۴. Barber, B. M., Lee, Y.-T., Liu, Y.-J., & Odean, T. (2014). *The Cross-Section of Speculator Skill: Evidence from Day Trading*. Journal of Financial Markets, 18, 1–24. DOI: 10.1016/j.finmar.2013.05.006. ([ScienceDirect][4])

۵. Hayley, S., & Marsh, I. W. (2016). *What Do Retail FX Traders Learn?* Journal of International Financial Markets, Institutions & Money, 42, 16–38. ([IDEAS/RePEc][2])

منابع و دسترسی

[Barber & Odean — The Journal of Finance](https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/0022-1082.00226?utm_source=chatgpt.com)

[Shefrin & Statman — The Journal of Finance](https://doi.org/10.1111/j.1540-6261.1985.tb05002.x?utm_source=chatgpt.com)

[Barber et al. — The Cross-Section of Speculator Skill](https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1386418113000190?utm_source=chatgpt.com)

[Hayley & Marsh — What Do Retail FX Traders Learn?](https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S026156061600019X?utm_source=chatgpt.com)

[1]: https://doi.org/10.1111/0022-1082.00226?utm_source=chatgpt.com “Trading Is Hazardous to Your Wealth: The Common Stock Investment Performance of Individual Investors – Barber – 2000 – The Journal of Finance – Wiley Online Library”
[2]: https://ideas.repec.org/a/eee/jimfin/v64y2016icp16-38.html?utm_source=chatgpt.com “What do retail FX traders learn?”
[3]: https://doi.org/10.1111/j.1540-6261.1985.tb05002.x?utm_source=chatgpt.com “The Disposition to Sell Winners Too Early and Ride Losers Too Long: Theory and Evidence – SHEFRIN – 1985 – The Journal of Finance – Wiley Online Library”
[4]: https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1386418113000190?utm_source=chatgpt.com “The cross-section of speculator skill: Evidence from day trading – ScienceDirect”